Nərdin tarixi: Şəhri-Suxtədən Bakı çayxanasına qədər

Yenilənib: 16 oktyabr 2026

Nərd dünyanın ən qədim stolüstü oyunlarından biridir. Onun təxminən beş min illik tarixi var və bu müddətin çox hissəsində oyun İran, Qafqaz və Yaxın Şərq torpaqlarında yaşayıb. Bu gün uzun nərdi Bakıdan Moskvaya və Almatıya qədər — həyətlərdə, çayxanalarda və onlayn oynayırlar.

Ən qədim taxta

İranın cənub-şərqində, Şəhri-Suxtə («Yanmış şəhər») qazıntılarında arxeoloqlar təxminən beş min yaşı olan oyun taxtası, daşlar və zərlər tapıblar. Bu tapıntını çox vaxt nərdin ən qədim əcdadı adlandırırlar. Oxşar oyunlar Mesopotamiyada və Misirdə də olub, amma bugünkü nərdə məhz İran ənənəsi gətirib çıxarıb.

Bozorgmehr əfsanəsi

Firdovsinin «Şahnamə»sində danışılır ki, Hindistan hökmdarı Xosrov Ənuşirəvana şahmat göndərib oyunun sirrini açmağı təklif edir. Müdrik vəzir Bozorgmehr şahmatın sirrini açır, cavab olaraq isə yeni oyun — nərdi icad edir. Rəvayətə görə, bu oyunda hər şeyin mənası var:

taxtanın 24 xanası — sutkanın saatları;
30 daş — ayın günləri;
hər tərəfdəki 12 xana — ilin ayları;
iki zər — gecə və gündüz, atış isə insanın seçmədiyi, amma ağılla oynaya biləcəyi taledir.

Adın mənşəyi

«Nərd» sözü farscadır. Köhnə tam adı «nərdşir»dir və onu çox vaxt Sasanilər sülaləsinin banisi Ərdəşirin adı ilə bağlayırlar. Söz fars dilindən Qafqaz və Orta Asiya dillərinə, oradan da rus dilinə keçib.

Zərlərin adları

Azərbaycanda zərin xallarını ənənəvi olaraq fars dilində deyirlər: «yek» — 1, «dü» — 2, «se» — 3, «cahar» — 4, «pənc» — 5, «şeş» — 6. Məşhur «şeş-beş» də buradandır — 6 və 5, qoşa altılıq isə «dü-şeş» adlanır. Bir çox oyunçu atışı indi də ucadan elan edir — bu, oyunun ləzzətinin bir hissəsidir.

Uzun və qısa nərd

Eyni taxtada iki fərqli oyun oynanılır. Qısa nərddə (Qərbdə backgammon) daşlar vurulur. Uzun nərd daha sakit və dərindir: daş vurmaq olmaz, rəqibin xanasına keçmək olmaz və mövqeyi yaxşı quran, yarışı düzgün hesablayan qalib gəlir. Azərbaycanda və bütün keçmiş SSRİ məkanında oyunun əsas forması məhz uzun nərd olub.

Nərd bu gün

Oyun imperiyalardan uzun ömür sürüb, amma dəyişməyib: həmin taxta, həmin 15 daş və həmin iki zər. Dəyişən yalnız məkandır — indi istənilən an başqa şəhərdən olan rəqiblə oynamaq olar. NardPlay-də bu pulsuzdur və heç nə yükləmək lazım deyil: adınızı yazın, PİN kod seçin və «Rəqib tap» düyməsinə basın.

OynaBir oyun oynayın — pulsuz, yükləmədən